Borówka brusznica – wiecznie zielona krzewinka o wielu zastosowaniach

Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idea) w czeskiej Szumawie

 Pewnie już wiecie, że jednymi z moich ulubionych roślin są dziko rosnące owoce. Dziś będzie o borówce brusznicy (Vaccinium vitis-idaea). Należy ona do rodziny wrzosowatych (Ericaceae).

występowanie

Borówka brusznica jest rozpowszechniona na całym obszarze naszego kraju, najłatwiej ją spotkać w Bieszczadach. Rośnie w borach, na wrzosowiskach i w górach.

Występuje w północnej i środkowej Europie, Azji i Ameryce Północnej. Czysty gatunek występuje jedynie na obszarze Eurazji. Natomiast w Ameryce Północnej i Azji wschodniej mamy do czynienia z odmianą o drobniejszych liściach – Vaccinium vitis-idaea subsp minus.

nazwy

  • ang.lingonberry, red bilberry, cowberry
  • am. mountain cranberry
  • niem. Preiselbeere, Kronsbeere

Najbardziej popularna polska nazwa – borówka lub borownik wywodzi się od boru, czyli miejsca występowania rosliny. Lista ludowych określeń na tę roślinę jest naprawdę długa: borowina, borówka kamioneczka, borówka czerwona, czerwienica, brusznica, brusznik, borówka leśna, borówka jesienna, ja­goda czerwona, jagoda zimowa, ziemoziel, borówka wiecznie zielona, gruszponek, kwaśnica, kasztafyrnycia (w Komańczy) i gogodze.
Nazwa ziemoziel, bórówka wiecznie zielona i gruszponek (bukszpan) nawiązują do nie opadających, zimotrwałych i zimozielonych liści, podobnie jak u bukszpanu. Dodatkowo gałązki bukszpanu jak i borówki są używane do dekorowania święconki wielkanocnej.

(Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idea) na Poloninie Caryńskiej

wygląd

  • Jest to mała rozgałęziająca się krzewinka o skórzastych, wiecznie zielonych, nie opadających na zimę jajowatych listkach do 2cm długości, o podwinietym brzegu.
  • Spód liści brusznicy posiada ciemne, gruszołowate kropki.
  • Dzwonkowate kwiaty koloru różowego są zebrane z zwisłe grona.
  • Owocem jest jagoda najpierw biała, podczas dojrzewania czerwieniejąca. Owoc jest twardy, wewnątrz białawy.

Głównym surowcem leczniczym jest liść, natomiast owoce są przede wszystkim zdrowym elemntem diety.

skład liści:

  • glikozydy fenolowe (arbutyna, kawoiloarbutynę, wolny hydrochinon) – 7%
  • garbniki katechinowe -10%
  • flawonoidy (pochodne kwercetyny i mirycetyny)
  • kwas ursolowy (należy do triterpenów)
  • kw organiczne: jabłkowy, benzoesowy
  • antocyjany 
  • sole mineralne z duża zawartością magnezu

działanie liści brusznicy:

  • liść brusznicy został wprowadzony do lecznictwa jako zastępstwo liścia mącznicy lekarskiej – bardzo rzadkiego gatunku.
  • dzięki zawartości arbutyny działają bajkteriobójczo w układzie moczowym, która rozkładając się uwalnia wolny hydrochinon o silnym działaniu odkażąjącym. To działanie wzmagają garbniki i flawonoidy. Jest to przykład synergii działania różnych składników w surowcu. Hydroliza arbutyny zachodzi w przypadku, gdy mocz ma odczyn zasadowy – z czym mamy często do czynienia w stanach zapalnych dróg moczowych. Naparu z liści nie można pić codziennie, bo arbutyna w dużych ilościach może drażnić żółądek i nerki. Podobne działanie mają liście gruszy i bergenii, którymi można zastapić brusznicę oraz oczywiście liście macznicy lekarskiej. Natomiast kwiat wrzosu zawiera 0,5-1% arbutyny.
  • działają moczopędnie zwiększają ilość wydalanego moczu oraz jonów sodowych i chlorkowych
  • stosuje się je w zakażeniach dróg moczowych oraz pomocniczyw kamicy układu moczowego, jeżeli towarzyszy jej zakażenie
  • mają zastosowanie w zapaleniach przewodu pokarmowego i biegunce dzięki zawartości garbników, które tworzą na powierzchni skóry i błon śłuzowych ochronną wartwę skoagulowanego „zgarbowanego” białka. Obecność tej warstewki zmniejsza wysięk, przekrwienie i stan zapalny. Drobnoustroje przewodu pokarmowego też ulegają „garbowaniu”, co daje efekt odkażący.
  • kiedyś stanowiły główny składnik preparatu Idalbina który stosoło się przy biegunkach stanach zapalnych przewodu pokarmowego.
  • wzmacniają drobne naczynka krwionośne, co oznacza, że są wskazane dla osób z „pajączkami (garbniki katechinowe i flawonoidy)
  • w kosmetykach lekko wybielają i rozjaśniają plamy pigmentacyjne na skórze, dzięki zawartości arbutyny.
  • mają zastosowanie jako środek odkażający i ściągający – dzięki garbnikom
Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idea) pod Śnieżką

działanie i zastosowanie owoców

  • owoce posiadają takie samo działanie, lecz zdecydowanie słabsze (zawierają m.in. mniej arbutyny)
  • stosuje się je w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, wzdęciach i lekkich biegunkach
  • częściej mają zastosowanie kulinarne jako środek wzmacniający i spożywczy – konfitura do dziczyzny i mięsa, a także stosowana ” na słodko”
  • dzięki zawartości naturalnego kwasu benzoesowego (1-2 g na kg święzej masy) – substancji konserwującejo działaniu przecibakteryjnym i przecigrzybiczym, przetwory z brusznicy są bardzo trwałe. Kwas benzoesowy utrudnia wytworzenie wina z brusznicy, bo ogranicza fermentację.
  • na Syberii były trzymane w wodzie na zimę, co poprawiało ich smak i były tak jedzone aż do wiosny
  • owoce zawierają: antocyjany (ideina), garbniki, kwasy organuczne, cukry, pektyny i sole minerelne

zastosowania ludowe:

  • na Białorusi odwar z całej rośliny, zebranej w okresie kwitnięcia, zalecany jest przy kaszlu i przeziębieniu, a także przy bólach w piersiach, gruźlicy, astmie i duszności. Piją go także przy dolegliwościach serca i podwyższonym ciśnieniu krwi. Ziele jest także stosowane przy cukrzycy i w reumatyzmie
  • na Syberii zalecają odwary przy reumatyzmie i podagrze czyli dnie moczanowej
  • w okolicy Sieradza odwar jest pity przy złej przemianie materii
  • w Wałdowie  zbiera się borówkę na lekars­two „przeciw gorączce
  • na Syberii, gdzie ze względów klimatycznych był brak owoców, jagody borówki brusznicy używane były przy awitaminozie
  • w Bułgarii i na Białorusi wodny odwar z całej rośliny w formie napoju służył jako lek przy macicznych krwawieniach i upławach
  • w różnych miejscach przygotowuje się soki i kompoty, marmolady, także z dodatkiem gruszek, jabłek albo marchwi. Marmoladą smarowano chleb lub podawano do kaszy czy ziemniaków
  • suszone kwiaty lub liście  wyko­rzystuje się do zaparzania herbat
  • z przypalonych liści brusznicy można uzyskać dobrą namiastkę zarówno herbaty, jak również kawy
  • w krajach dawnego ZSRR suszy się owoce brusznicy i wykorzystuje do herbat witamino­wych
  • dawniej na Syberii wyrabiano z jagód brusznicy mocną wódkę
  • ze względu na zawartość garbników roślinę wykorzystywali garbarze.

Może Cię również zainteresować:

źródła:

  1. Eliza Lamer-Zarawska – Ziola i rośliny lecznicze
  2. Maria Henslova – Z Badań nad Wiedzą Ludową o Roślinach Ericaceae – Wrzosowate; Slavia Aniqua, tom XXVI – rok 1979
  3. Łukasz Łuczaj – Dziekie Rośliny Jadalne Polski
  4. Jakub Mowszowicz, Bolesław Broda – Przewodnik do oznaczania rośłin leczniczych, trujących i użytkowych
  5. prof. dr Wiesław Grochowski – Jadalne owoce leśne.
  6. Eliza Lamer-Zarawska, Barbara Kowal-Gierczak, Jan Niedworok – Fitoterapia i Leki Roślinne
Written By
More from Ola

Borówka bagienna – roślina trująca czy jadalna

Czy znacie łochynię – borówkę bagienną (Vaccinium ulginosum)?  Z wyglądu jest podobna...
Read More

1 Comment

  • Po słowackiej stronie Babiej Gory. obfitość jagód, oprócz czernicy, 100 metrów drogi ze szczytu rośnie również brusznica.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *